|
ENCYKLOPEDIA a
ENCYKLOPEDIA b
ENCYKLOPEDIA c
ENCYKLOPEDIA d
ENCYKLOPEDIA e
ENCYKLOPEDIA f
ENCYKLOPEDIA g
ENCYKLOPEDIA h
ENCYKLOPEDIA i
ENCYKLOPEDIA j
ENCYKLOPEDIA k
ENCYKLOPEDIA l,ł
ENCYKLOPEDIA m
ENCYKLOPEDIA n
ENCYKLOPEDIA o
ENCYKLOPEDIA p
ENCYKLOPEDIA r
ENCYKLOPEDIA s
ENCYKLOPEDIA t
ENCYKLOPEDIA u
ENCYKLOPEDIA w
ENCYKLOPEDIA z
ABCHAZJA - republika autonomiczna w Gruzji, nad Morzem Czarnym
Powierzchnia: 8600 km kw.
Stolica: Suchumi
Produkty: cyna, owoce, tytoń
Ludność: (1993) 506 000
Historia: Abchazja zamieszkana jest przez Abchazów, etniczną grupę, która w XVII wieku
przeszła z chrześcijaństwa na islam. W latach 80-tych około 20% ludności wyznawało islam, natomiast
blisko 50% stanowili Gruzini wyznający
chrześcijaństwo
ACAPULCO - (Acapulco de Juarez) port i ośrodek wypoczynkowy w południowym
Meksyku.
Ludność: (1993) 592 190.
Rybołówstwo dalekomorskie, eksport owoców tropikalnych.
Acapulco zostało założone w 1550 i było głównym meksykańskim portem nad Oceanem Spokojnym aż do
XIX wieku
ADDIS ABEBA - stolica Etiopii.
Ludność: (1993) 2 200 200.
Założona w 1887 przez cesarza Menelika II. Jego dawna rezydencja obecnie stała się siedzibą rządu.
Miasto jest siedzibą Organizacji Jedności
Afrykańskiej.
ADELAIDE - przemysłowe miasto w południowej Australii, stolica stanu Australia
Południowa.
Ludność: (1993) 1 070 200.
Rafineria ropy naftowej, przemysł stoczniowy, elektrotechniczny, samochodowy.
Eksport zboża, wełny, owoców i wina.
Miasto założone w 1836; jego nazwa pochodzi od imienia małżonki króla Wilhelma IV.
Miasto jest pięknie zaprojektowane, dzielnice mieszkalne oddzielone są od handlowych ,,pasem zieleni.
Dzielnica bankowa znajduje się nad rzeką Torrents.
Główne punkty miasta: ulica króla Wilhelma, budynek parlamentu, siedziba rządu, anglikańska
katedra św. Piotra, katedra rzymskokatolicka, dwa uniwersytety, stanowe obserwatorium, muzeum i
galeria sztuki.
ADRIATYCKIE, MORZE - (Adriatyk) odnoga Morza Śródziemnego, leżąca
pomiędzy Półwyspem Apenińskim oraz Półwyspem Bałkańskim. Wybrzeża zachodnie należą do Włoch,
wschodnie do Chorwacji i Albanii.
Morze ma około 800 km długości, a jego powierzchnia wynosi około 135 000 km
kw
AFGANISTAN - państwo w południowo-zachodniej Azji
Powierzchnia: 652 225 km kw.
Stolica: Kabul
Główne miasta: Kandahar, Herat, Mazar-i-Szarif
Warunki naturalne: góry w centrum i na północnym-wschodzie (Hindukusz), równiny na północnym
i południowym-zachodzie; rzeka Amu-daria i Helmand, jezioro Saberi
Głowa państwa: Mohammad Rabbani od 1996
Szef rządu: Arsalan Rahruani od 1995
Ustrój polityczny: republika islamska
Partie polityczne: Hezb-i-Islami (partia fundamentalistycznych mudżahedinów), Narodowy Front
Wyzwolenia narodowego Afganistanu, Ugrupowanie Taliban
Produkty eksportowe: suszone owoce, gaz ziemny, dywany, rzadkie minerały, karakuły, wełna
Waluta: afgani
Ludność: (1997) 20 691 000 (ponad 5 mln osób zbiegło z kraju po 1979); przyrost naturalny 0,6%
Średnia długość życia: (1986) mężczyźni 43, kobiety 41. Ocenia się, że ok. 95% ludności
miejskiej żyje bez dostępu do środków sanitarnych
Języki: pusztu (afgański), dari (perski)
Religie: islam (80% sunnici, 20% szyici)
Analfabetyzm: mężczyźni 61%, kobiety 92% (1985)
Dochód narodowy brutto: 600 dolarów na jednego mieszkańca
(1997)
AFRYKA - drugi co do wielkości kontynent świata, trzy razy większy od Europy
Powierzchnia: 30 097 000 km kw.
Największe miasta (ponad 1 mln mieszkańców): Kair, Algier, Lagos, Kinszasa, Aleksandria,
Casablanka, Abidżan, Kapsztad, Nairobi, Addis Abeba, Luanda, Dar es Salam, Ibadan, Duala,
Mogadiszu
Główne elementy geograficzne: góry Atlas, pustynia Sahara (największa pustynia na świecie),
pustynie Namib i Kalahari; rzeki: Nil, Zair, Niger, Zambezi, Limpopo, Wolta; 75% kontynentu leży w strefie
tropikalnej
Najwyższe szczyty: Kilimandżaro (5900m), Kenia (5200 m)
Ukształtowanie terenu: centrum kontynentu wyżynne, opada nieco ku północy. Średnia wysokość 610 m
Najgłębsza depresja: Lac Assal w Dżibuti 144 m poniżej poziomu morza
Produkty: 11% światowego wydobycia ropy naftowej (Nigeria, Libia, Egipt, Algieria), 58%
światowej produkcji kakao (Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana, Kamerun, Nigeria), 23% produkcji kawy
(Uganda, Zair, Etiopia, Kamerun, Kenia), 20% produkcji orzeszków ziemnych (Senegal, Nigeria, Sudan,
Zair), 21% produkcji drewna (Nigeria, Zair, Tanzania, Kenia). Afryka posiada 30% światowych zasobów
mineralnych, w tym 51% diamentów oraz 47% złota
Ludność: (1992) 682 000 000 (w 1960 w Afryce żyło zaledwie 278 milionów ludzi, ocenia się, że
w 2000 roku liczba mieszkańców kontynentu przekroczy 900 milionów). Przyrost naturalny 3% (10-krotnie
wyższy niż w Europie); 27% całej głodującej ludności świata zamieszkuje rejony północnej Afryki; ocenia
się, że głód cierpi 25 000 000 Afrykańczyków
Języki: w Afryce używa się ponad 1000 języków (m.in.: bantu, zulu, suahili, masai, arabski,
berberyjski)
Religie: islam (na północnym oraz na wschodnim wybrzeżu aż do Mozambiku), animizm,
chrześcijaństwo.
Ajschylos
Ajschylos (525 - 456 r. p.n.e.)
Pierwszy z trójki wielkich tragików greckich (obok Sofoklesa i Eurypidesa). Nadał tragedii greckiej
właściwą formę:
- wprowadził drugiego aktora
- akcję uczynił najważniejszym elementem sztuki
- nadał pieśniom chóru charakter tła i komentarza akcji
U Ajschylosa tragedia ma charakter bardziej liryczny niż dramatyczny. Napisał on 90 tragedii,
z których w całości zachowało się siedem. Najbardziej znane są: "Oresteja", "Siedmiu
przeciw Tebom", "Persowie". Ajschylos broni godności ludzkiej i zasadniczych wartości
humanistycznych.
AKWITANIA - region administracyjny i kraina historyczna w północno-zachodniej Francji.
Stolica: Bordeaux
Powierzchnia: 41 300 km kw.
Ludność: (1986) 2 720 000
Produkcja słynnych gatunków czerwonego wina.
Przez pewien czas Akwitania była dawną prowincją rzymską, w latach 11521452 należała do
Anglii.
ALABAMA - stan na południu USA
Powierzchnia: 135 775 km kw.
Stolica: Montgomery
Główne miasta: Birmingham, Mobile, Huntsville
Warunki naturalne: wyżyna Cumberland na północy, góry Appalachy na północnym-wschodzie,
,,Czarny pas, znany z upraw bawełny w centrum stanu; rzeki Alabama i Tennessee
Produkty: bawełna, soja, orzeszki ziemne, drewno, węgiel kamienny, żelazo, produkty chemiczne,
papier, produkty włókiennicze
Ludność: (1990) 4 041 000
Sławni ludzie: Nat King Cole, Joe Louis, Jesse Owens
Historia: obszar zasiedlony przez Francuzów na początku XVIII wieku, przekazany Wielkiej
Brytanii w 1763, wszedł w skład Stanów Zjednoczonych w 1783 i otrzymał prawa stanowe w 1819. W
czasie wojny secesyjnej po stronie
konfederatów.
ALASKA";"największy stan w USA, na północno-zachodnim skraju Ameryki Północnej
Powierzchnia: 1 700 138 km kw.
Stolica: Juneau
Główne miasta: Anchorage, Fairbanks, Fort Yukon
Warunki naturalne: większość obszaru zajmują góry; góra McKinley (6194 m) jest najwyższym
szczytem Ameryki Północnej; gęste lasy, stada karibu w tundrze; rzeka Jukon
Produkty: ropa naftowa, gaz ziemny, węgiel kamienny, miedź, żelazo, złoto, cyna, futra, ryby
(łosoś), drewno
Ludność: (1990) 550 000 (w tym 9% Indian)
Historia: różne grupy Indian przebyły Cieśninę Beringa w II tysiącleciu p.n.e. w tym samym
okresie zaczęli osiedlać się tu Eskimosi z Syberii. Europejczycy zaczęli przybywać na Alaskę w XVIII
wieku. Od 1744 Alaska była rosyjską kolonią, w 1867 została sprzedana USA, a w 1959 stała się
stanem.
ALBANIA - państwo w południowo-wschodniej Europie
Powierzchnia: 28 750 km kw.
Stolica: Tirana
Główne miasta: Elbasan, Durres
Warunki naturalne: dominują góry, wąska równina nadbrzeżna; rzeki płyną głównie ze wschodu na
zachód
Głowa państwa: Fatos Nano od 1997
Szef rządu: Aleksander Meksi od 1992
Ustrój polityczny: republika
Partie polityczne: Albańska Partia Demokratyczna, Albańska Partia Socjalistyczna
(eks-komuniści), Partia na Rzecz Praw Człowieka (partia mniejszości greckiej)
Produkty eksportowe: asfalt, chrom, rudy żelaza, nikiel, węgiel, miedź, tytoń, owoce i warzywa
Waluta: lek
Ludność: (1997) 3 401 000; przyrost naturalny 1,9%
Średnia długość życia: mężczyźni 69, kobiety 73
Języki: albański, grecki
Religie: islam 70% (praktyki religijne były zakazane w 19671990)
Analfabetyzm: 25% (1986)
Dochód narodowy brutto: 340 dolarów na jednego mieszkańca
(1993)
ALCATRAZ - niewielka wyspa w zatoce San Francisco, w USA. Tutejsza forteca
zamieniona została na sławetne więzienie (zamknięte ostatecznie w
1963)
ALEKSANDRIA - główny port i drugie co do wielkości miasto Egiptu, usytuowane nad Morzem
Śródziemnym w delcie Nilu.
Ludność: (1992) 3 380 000.
Połączone kanałem z Nilem.
Miasto przemysłowe (m.in. rafinacja ropy naftowej) oraz ośrodek handlu bawełną i zbożem.
Założone w 311 p.n.e. przez Aleksandra Wielkiego; było stolicą Egiptu przez ponad 1000 lat.
Historia: główne centrum kultury hellenistycznej, od IV wieku ośrodek religii chrześcijańskiej, w
641 zdobyty przez Arabów. W XIX wieku miasto stało się główną bazą brytyjskiej marynarki wojennej. Po
kryzysie sueskim w 1956 większość europejskich mieszkańców miasta została wydalona, a ich
nieruchomości skonfiskowane. Zachowało się niewiele starożytnych zabytków. W Aleksandrii znajdowała
się latarnia morska Faros jeden z siedmiu cudów świata. Dawna, sławna biblioteka aleksandryjska
została zniszczona w I wieku p.n.e. i IV n.e.
ALGIER - (arabskie Dżazair, francuskie Alger) stolica Algierii, usytuowana na wybrzeżu
pomiędzy górami Atlas a Morzem Śródziemnym.
Ludność: (1987) 1 687 600.
Miasto założone w 935, przez Arabów, zdobyte w 1518 przez Turków, w 1830 przez Francuzów.
Zabytkowe stare miasto, nowe dzielnice wybudowane w europejskim
stylu.
ALGIERIA - państwo w północnej Afryce
Powierzchnia: 2 381 741 km kw.
Stolica: Algier
Główne miasta: Konstantyna, Oran, Annaba
Warunki naturalne: na północy góry Atlas i miejscami wąska nizina nadbrzeżna, we wnętrzu kraju
pustynia Sahara, na południowym-wschodzie masyw górski Ahaggar
Głowa państwa: Lamine Zeruwal od 1994
Szef rządu: Ahmed Ouyahia od 1995
Ustrój polityczny: republika
Partie polityczne: Front Wyzwolenia Narodowego, Islamski Front Ocalenia
Produkty eksportowe: ropa naftowa, gaz ziemny, rudy żelaza, wino, oliwa
Waluta: dinar algierski
Ludność: (1997) 28 784 000 (83% Arabów, 17% Berberyjczyków); przyrost naturalny 3%
Średnia długość życia: mężczyźni 59, kobiety 62
Języki: arabski (urzędowy), berberyjski, francuski
Analfabetyzm: mężczyźni 37%, kobiety 63% (1985)
Produkt narodowy brutto: 1780 dolarów na jednego mieszkańca
(1993
ALPY - najwyższe góry w Europie, bariera oddzielająca północne Włochy od Francji, Niemiec
i Austrii.
Główne szczyty: Mont Blanc (4 809 m, po raz pierwszy zdobyty w 1786), Matterhorn (4479 m),
Eiger (3970 m).
Główne przełęcze: Brenner, łącząca Austrię z Włochami, Świętego Bernarda, łącząca Włochy ze
Szwajcarią. Przełęcze te straciły na znaczeniu po przekopaniu samochodowych i kolejowych tunelów.
Alpy rozciągają się na południowy-wschód aż po wybrzeże Morza Adriatyckiego ku
Słowenii.
ALZACJA - region i kraina historyczna we Francji
Powierzchnia: 8300 km kw.
Ludność: (1986) 1 600 000.
Region obejmuje departamenty Bas-Rhin oraz Haute-Rhin. Stolicą jest Strasburg. W Alzacji rozwinięte jest
rolnictwo, rafinacja ropy naftowej oraz przemysł chemiczny, włókienniczy i spożywczy. Przeważa język
francuski, lecz mniejszość mówi też po niemiecku. Część ludności domaga się autonomii.
Historia: Alzacja była częścią celtyckiej Galii w czasach Juliusza Cezara. Została najechana
przez Alamanów, potem przez inne plemiona germańskie w IV wieku i stała się częścią Cesarstwa
Niemieckiego aż do XVII wieku. W 1648 większość terytorium znalazła się w granicach Francji; w 1681
Ludwik XIV zdobył Strasburg. Pozostałą część Alzacji Francuzi opanowali po rewolucji francuskiej. Region
został podbity przez Niemcy w latach 187071, odzyskany przez Francję w 1919, a następnie ponownie
zaanektowany przez Niemcy w latach 194045. Wyzwolony przez aliantów, powrócił do
Francji.
AŁMAATA - dawna nazwa (192191) miasta Ałmaty w
Kazachstanie.(do 1921 Wiernyj, 192191 Ałma-Ata), stolica Kazachstanu.
Ludność: (1991) 1 156 000
Przemysł: maszynowy, elektrotechniczny, papierniczy, tytoniowy, włókienniczy i skórzany.
Miasto założone w 1854 jako forteca i posterunek handlowy. Niemal całkowicie zniszczone przez
trzęsienie ziemi w 1887
AMAZONIA - region w Brazylii, Kolumbii, Ekwadorze, Peru i Boliwii, leżący w dorzeczu
Amazonki.
Rośnie tu olbrzymi las równikowy, w którym żyje 30% znanych na świecie gatunków zwierząt i rośnie tyleż
roślin (80 000 gatunków drzew, 2000 gatunków ryb słodkowodnych).
Jeden z najwilgotniejszych obszarów na Ziemi; średnia roczna suma opadów 3000 4000 mm.
Las równikowy wypalano od dawna pod uprawę i na pastwiska, co doprowadziło do erozji gleby oraz
wyginięcia wielu gatunków flory i fauny. W skali światowej przyczyniło się też do ogólnego
zanieczyszczenia atmosfery.
AMAZONKA - (indiańskie Amossona) rzeka w Ameryce Południowej, druga co do
długości na Ziemi, 6570 km. Rzeka najbogatsza w dopływy, powstaje z połączenia rzek Marańon i Ukajali,
zaczynających swój bieg w Peru. Amazonka wpada do Oceanu Atlantyckiego na wysokości równika,
ujście ma 80 km szerokości. Do Atlantyku wpływają takie masy wody z Amazonki, że słodka woda
występuje w oceanie jeszcze wiele kilometrów od brzegu kontynentu. Dorzecze Amazonki tworzy region
zwany Amazonią.
AMERYKA POŁUDNIOWA - czwarty pod względem wielkości kontynent
świata, niemal dwukrotnie większy od Europy (13% światowej powierzchni lądowej), część Ameryki
Powierzchnia: 17 864 000 km kw.
Największe miasta: (ponad 5 mln mieszkańców) Săo Paulo, Buenos Aires, Rio de Janeiro,
Bogota, Santiago, Lima
Warunki naturalne: jezioro Titicaca (jedno z najwyżej położonych jezior świata); La Paz (najwyżej
położona stolica świata); pustynia Atacama; rzeki: Amazonka, Parana, Orinoko.
Kontynent rozciąga się na półkuli południowej; 2/3 jego obszaru leży w strefie tropikalnej.
W Ameryce Południowej wyróżnia się sześć głównych regionów geograficznych:
1. system górski Andów,
2. wyżyny Brazylijska i Gujańska,
3.nizina rzeki Orinoko, pomiędzy wenezuelskimi Andami a Wyżyną Gujańską,
4.tropikalna Nizina Amazonki (Amazonia),
5. równinna pampa w Argentynie, Paragwaju i Boliwii,
6. Wyżyna Patagońska na południu.
Produkty: 44% światowej produkcji kawy (Brazylia, Kolumbia), 20% światowej produkcji kakao
(Brazylia); owoce cytrusowe, mięso, soja, bawełna; Argentyna jest czołowym producentem słoneczników;
Brazylia zajmuje jedno z czołowych miejsc pod względem produkcji tytoniu, zbiorów bananów i wydobycia
rud cyny; Peru zajmuje drugie miejsce na świecie pod względem wydobycia srebra. Chile jest głównym
światowym producentem miedzi.
Ludność: (1992) około 308 000 000 (ocenia się, że w roku 2000 liczba ta przekroczy 550 000
000); przyrost naturalny (w latach 198085) 2,3%
Języki: hiszpański, portugalski (Brazylia), holenderski (Surinam), francuski (Gujana Francuska);
różne dialekty kreolskie
Religie: katolicy 9095%; hinduizm i islam w Surinamie i Gujanie; lokalne wierzenia
animistyczne.
AMERYKA PÓŁNOCNA - trzeci pod względem wielkości (wraz z Grenlandią i
Ameryką Środkową) kontynent świata, dwukrotnie większy od Europy
Powierzchnia: 24 200 000 km kw.
Największe miasta: (ponad 3 mln mieszkańców) Meksyk, Nowy Jork, Chicago, Toronto, Los
Angeles, San Francisco, Montreal, Guadalajara, Monterrey, Filadelfia, Houston, Detroit, Dallas
Warunki naturalne: góry: Appalachy, Góry Skaliste, Sierra Nevada; północne obszary kontynentu
pokryte są wiecznym śniegiem i lodem. Wielkie Jeziora (największy akwen słodkiej wody na świecie);
Wielki Kanion rzeki Kolorado; parki narodowe; pustynie; wielkie rzeki: Missisipi, Missouri, Mackenzie,
Rio Grande, Jukon, Arkansas, Kolorado
Najwyższy szczyt: Mount McKinley na Alasce (6 194 m)
Najniższy punkt: Dolina Śmierci (86 m poniżej poziomu morza)
Produkty: USA jest najbardziej uprzemysłowionym krajem świata. Kanada jest głównym
światowym producentem niklu, cynku, uranu, potasu; zajmuje drugie miejsce na świecie pod względem
wydobycia azbestu, srebra, tytanu, gipsu, miedzi i molibdenu. Meksyk zajmuje trzecie miejsce na świecie
pod względem wydobycia srebra i czwarte pod względem wydobycia ropy naftowej. USA przewodzi w
wydobyciu soli i zajmuje drugie miejsce na świecie w produkcji benzyny, oleju napędowego oraz bawełny;
w Ameryce Północnej produkuje się 30% światowej wołowiny
Ludność: (1991) 430 000 000 (ocenia się, że do roku 2000 liczba ludności przekroczy 450 000
000). Przyrost naturalny: Kanada 1%, USA 0,9%, Meksyk 2,5%, Honduras 3,5%. Dominuje ludność, której
przodkowie wywodzili się z Europy
Języki: angielski dominuje w Kanadzie, USA i Belize; hiszpański jest głównym językiem krajów
latynoskich, posługuje się nim również znacząca mniejszość mieszkańców w USA. Francuski jest
głównym językiem 1/4 ludności Kanady. Potomkowie dawnych plemion indiańskich zachowali własne
języki
Religie: dominują chrześcijanie oraz ludność wyznania mojżeszowego; 97% Latynosów, 47%
Kanadyjczyków oraz 21% mieszkańców USA należy do kościoła
katolickiego.
AMMAN - stolica oraz główny ośrodek przemysłowy i handlowy Jordanii.
Ludność: (1991) 965 000.
Ważny węzeł komunikacyjny.
Amman to według Starego Testamentu stolica
Amonitów.
AMSTERDAM - stolica Holandii.
Ludność: (1993) 719 800.
Miasto przecięte jest kanałami, które wiodą do Renu i Morza Północnego.
Drugi co do wielkości port holenderski po Rotterdamie.
Przemysł stoczniowy, papierniczy, spożywczy.
Wielki ośrodek bankowy.
Galerie, w tym muzeum van Gogha oraz dom Rembrandta, pałac królewski z
1655
Anakreont z Teos -
Anakreont z Teos (VI w. p.n.e.)
Starożytny poeta grecki, twórca pieśni miłosnych, biesiadnych, elegii, epigramów. Pisał wiersze
opiewające radość życia, urok beztroskich zabaw. Bożka miłości - Erosa traktuje poeta jako
dobrego kompana, którego towarzystwo się lubi, ale nie zawsze trzeba go traktować poważnie.
Od imienia Anakreonta utworzona została nazwa typu pieśni biesiadnej lub miłosnej.
ANDALUZJA - (hiszpańskie Andalucia), żyzny region autonomiczny w południowej
Hiszpanii; w jego skład wchodzą prowincje: Almeria, Kadyks, Kordoba, Granada, Huelva, Jaen, Malaga i
Sewilla.
Powierzchnia: 87 300 km kw.
Ludność:(1986) 6 875 000
Główne porty: Malaga, Kadyks
Region wypoczynkowy znany jako Costa del Sol (Słoneczne Wybrzeże).
Andaluzja znajdowała się pod panowaniem Arabów od VIII do XV
wieku.
ANDY - wielki system górski w zachodniej części Ameryki Południowej, przebiega przez
Kolumbię, Wenezuelę, Ekwador, Peru, Boliwię, Chile i Argentynę.
Długość: 6500 km.
Pod względem geologicznym Andy są młodymi górami, które wyłoniły się na powierzchni ziemi w okresie
trzeciorzędu i czwartorzędu. Większość gór jest pochodzenia wulkanicznego; liczne są czynne wulkany.
Do najwyższych szczytów należą: Cotopaxi i Chimborazo w Ekwadorze, Cerro de Pasco i Misti w Peru,
Illampu w Boliwii, Aconcagua (najwyższy szczyt w całej Ameryce) w Argentynie oraz Ojos del Salado w
Chile.
Andy obfitują w liczne złoża minerałów: złoto, srebro oraz rudy cyny, bizmutu, wanadu, miedzi, ołowiu. Ich
wydobycie ze względu na wysokość i rzadką sieć dróg jest jednak znacznie utrudnione.
Andy są przecięte przez trzy linie kolejowe. Budowane są nowe drogi, w tym autostrada panamerykańska.
Stosunkowo nieliczna ludność zajmuje się głównie rolnictwem.
Oddychanie andyjskim powietrzem, ubogim w tlen, wymaga długiego okresu
przygotowawczego.
ANGLIA - królestwo, największa część Wielkiej Brytanii
Powierzchnia: 130 357 km kw.
Stolica: Londyn
Główne miasta: Birmingham, Cambridge, Coventry, Leeds, Leicester, Manchester, Newcastle,
Nottingham, Oxford, Sheffield, Bristol, Harwich, Liverpool, Southampton
Warunki naturalne: zmienny klimat, znaczna gęstość zaludnienia (w Europie gęściej zaludniona
jest tylko Holandia)
Produkty eksportowe: zboża, buraki cukrowe, ziemniaki, mięso i przetwory mięsne; sprzęt
elektroniczny i telekomunikacyjny, tkaniny; ropa naftowa i gaz ziemny, farmaceutyki, nawozy sztuczne,
piwo, ceramika, porcelana i szkło
Waluta: funt szterling
Ludność: (1992) 48 378 000
Języki: angielski
Religie: anglikanie 31 500 000, metodyści i inni protestanci 1,4 miliona, katolicy około 5
milionów, muzułmanie 900 tysięcy, żydzi 400 tysuęcy, hindusi i sikhowie około 300
tysięcy.
ANGOLA - państwo w południowo-zachodniej Afryce
Powierzchnia: 1 246 700 km kw.
Stolica: Luanda
Główne miasta: Lobito, Benguela
Warunki naturalne: wąska nadbrzeżna równina przechodzi w głębi lądu w wyżyny; południe kraju
pustynne
Głowa państwa: Jose Eduardo dos Santos od 1979
Szef rządu: Fernando Franca van Dunem od 1996
Ustrój polityczny: republika
Partie polityczne: MPLA (marksistowsko--leninowska), UNITA Narodowy Związek na Rzecz
Całkowitej Niepodległości Angoli
Produkty eksportowe: ropa naftowa, kawa, diamenty, olej palmowy, sizal, rudy żelaza, ryby
Waluta: nowa kwanza
Ludność: (1997) 11 206 000; przyrost naturalny 2,5%
Średnia długość życia: mężczyźni 40, kobiety 44
Języki: portugalski (urzędowy), bantu
Religie: katolicka (68%), protestancka (20%), animizm (12%)
Analfabetyzm: 80%
Dochód narodowy brutto: 800 dolarów na jednego mieszkańca
(1992)
ANKARA - (dawniej Angora) stolica Turcji.
Ludność: (1990) 2 560 000.
Przemysł materiałów budowlanych, włókienniczy, skórzany.
Ankara została stolicą w 1923 na miejsce Stambułu (okupowanego wtedy przez aliantów).
Trzy uniwersytety, znana na całym Bliskim Wschodnie politechnika; pałac prezydencki, mauzoleum
Atatürka; największy meczet w Turcji.
ANTALYA";"port w południowo-zachodniejTurcji, nad Morzem Śródziemnym, ośrodek
administracyjny prowincji Antalya.
Ludność: (1990) 378 000.
ANTARKTYDA - kontynent otaczający biegun południowy. Zajmuje 10% powierzchni
globu ziemskiego; na Antarktydzie znajduje się 90% światowego lodu, który w 70% składa się ze słodkiej
wody.
Powierzchnia: 13 900 000 km kw. (łączny obszar Europy i USA)
Najwyższy szczyt: Vinson (5139 m)
Antarktyda składa się z dwóch olbrzymich bloków skalnych o powierzchni około 8 mln km kw. pokrytych
czapą lodu. Skały są geologicznie starego pochodzenia. W zachodniej części Antarktydy znajdują się góry
i wzniesienia (głównie na Ziemi Grahama). Tylko poniżej 1% lądu nie jest pokryte lodem. Objętość lodu na
Antarktydzie ocenia się w przybliżeniu na 24 mln m sześciennych, co oznacza, że pokrywa lodowa ma
średnią grubość 1880 m, a czasem dochodzi aż do 5000 m. Góra Erebus na Wyspie Rossa jest najdalej
na południe położonym czynnym wulkanem na Ziemi. U wybrzeży leżą wielkie lodowce szelfowe
Klimat: silne wiatry i wyjątkowo niskie temperatury, szczególnie w głębi lądu, gdzie temperatura
może spaść do 70 st. C. Rzadkie deszcze
Flora i fauna: ekosystem Antarktydy charakteryzuje się występowaniem wielu rzadkich
gatunków roślin i zwierząt; foki, pingwiny i inne morskie ptaki, w przybrzeżnych wodach wieloryby
Zasoby naturalne: tran, kryl poławiany w wodach wokół Antarktydy. Na początku XX wieku
uprawiano intensywne wielorybnictwo. Występuje ropa naftowa, węgiel, platyna, ale ich wydobycie jest
ograniczone warunkami klimatycznymi i umowami międzynarodowymi
Ludność: brak stałych mieszkańców, znajdują się tu jednak stacje badawcze, w których w czasie
miesięcy letnich przebywa w sumie około 3000 osób. Poszczególne sektory Antarktydy przyznane są
nieoficjalnie Argentynie, Australii, Chile, Francji, Norwegii, Nowej Zelandii i Wielkiej
Brytanii.
ANTIGUA I BARBUDA - państwo w Ameryce Środkowej, w Małych Antylach
Powierzchnia: Antigua 280 km kw., Barbuda 161 km kw.
Stolica: St Johns
Warunki naturalne: niskie wyspy koralowe i częściowo wulkaniczne; brak rzek i niski poziom
opadów powoduje częste susze i usychanie drzewostanu. Antigua jest największą z Wysp Powietrznych
Głowa państwa: brytyjska królowa Elżbieta II reprezentowana przez gubernatora generalnego
James a B Carlisle a
Szef rządu: Lester Bird od 1996
Ustrój polityczny: formalnie monarchia konstytucyjna
Partie polityczne: Partia Pracy Antigui, Zjednoczona Partia Postępowa (lewicowa)
Produkty eksportowe: bawełna, rum, homary
Waluta: dolar wschodniokaraibski
Ludność: (1997) 79 500; przyrost naturalny 1,3%
Średnia długość życia: 70 lat
Języki: angielski
Religie: chrześcijańska (głównie anglikanizm)
Media: brak codziennych gazet; tygodniki pod kontrolą partii politycznych
Analfabetyzm: (1985) 10%
Dochód narodowy brutto: 4870 dolarów na jednego mieszkańca
(1990)
ANTWERPIA - (flamandzkie Antwerpen, francuskie Anvers) port w Belgii, nad Skaldą,
ośrodek administracji prowincji.
Ludność: (1993) 468 000.
Jeden z największych portów świata ze stoczniami, rafineriami ropy naftowej, fabrykami odzieżowymi i
szlifierniami diamentów.
Zachowany dom Rubensa, a także gotycka katedra.
Historia: rozkwit Antwerpii przypadł na XVI wieku. Miasto stało się wtedy jednym z najbogatszych
portów w północnej Europie. Później Antwerpia ucierpiała na skutek niepokojów religijnych oraz wojny
Niderlandów z Hiszpanią. W czasie I i II wojny światowej Antwerpię okupowali
Niemcy.
ARABIA SAUDYJSKA";"państwo w południowo-zachodniej Azji
Powierzchnia: 2 240 000 km kw.
Stolica: Ar-Rijad
Główne miasta: Mekka, Medyna, At-Taif
Warunki naturalne: kraj pustynny; wzgórza na zachodzie
Problemy środowiska naturalnego: skażenie Zatoki Perskiej podczas wojny z Irakiem zatruło w
latach 199091 znaczną część wybrzeża Arabii Saudyjskiej
Głowa państwa i szef rządu: król Fahd ibn Abd al-Aziz as-Saud od 1982
Ustrój polityczny: absolutna monarchia dziedziczna (królestwo)
Partie polityczne: brak
Produkty eksportowe: ropa naftowa
Waluta: rial saudyjski
Ludność: (1992) 16 926 000 (16% nomadzi); przyrost naturalny 3%
Języki: arabski
Religie: islam
Analfabetyzm: mężczyźni 66%, kobiety 88% (1980)
Dochód narodowy brutto: 7940 dolarów na jednego mieszkańca
(1992)
ARABSKI, PÓŁWYSEP";"półwysep w południowo-zachodniej Azji, między
Zatoką Perską, Morzem Czerwonym i Morzem Arabskim.
Powierzchnia: 2 600 000 km kw.
Na półwyspie znajdują się najbogatsze na świecie złoża gazu ziemnego i ropy naftowej.
Państwa: Bahrajn, Kuwejt, Katar, Oman, Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie i
Jemen.
Piaszczysta równina nad Morzem Czerwonym, wzdłuż zach. i pd. wybrzeży łańcuchy górskie. Znaczne
obszary wnętrza zajmują pustynie: Ar-Rab al-Chali, Wielki Nefud, Mały Nefud.
Historia: miejsce działalności Mahometa w VII wieku. Arabia stała się wkrótce kolebką islamu,
jednakże politycznie miała mniejsze znaczenie od takich miast jak Damaszek, Bagdad i Kair. Aż do XX
wieku wnętrze półwyspu nie było poznane przez Europejczyków. W okresie I wojny światowej zrodził się
arabski nacjonalizm. Odkrycie złóż ropy naftowej w 1953 nadało półwyspowi ogromne znaczenie
gospodarcze.
ARGENTYNA - państwo w Ameryce Południowej
Powierzchnia: 2 766 900 km kw.
Stolica: Buenos Aires
Główne miasta: Rosario, Córdoba, Tucuman, Mendoza, Santa Fe, La Plata
Warunki naturalne: góry na zachodzie, lasy i sawanna na północy, pampa w centrum kraju,
Wyżyna Patagońska na południu. Większe rzeki: Colorado, Parana, Urugwaj
Problemy środowiska naturalnego: ocenia się, że obszar o powierzchni 20000 km kw. został
skażony przez słoną wodę
Głowa państwa i szef rządu: Carlos Menem od 1989
Ustrój polityczny: republika
Partie polityczne: Obywatelska Unia Radykalna (UCR, centryści); Partia Sprawiedliwości
(prawicowi peroniści)
Produkty eksportowe: zboża, wełna, orzechy ziemne, olej lniany, miedź, złoto, srebro, ołów, cynk,
uran; kraj posiada znaczne zasoby ropy naftowej i gazu ziemnego
Waluta: peso
Ludność: (1997) 35 220 000 (głównie pochodzenia hiszpańskiego lub włoskiego, zaledwie 30
000 Indian); przyrost naturalny 1,5%
Średnia długość życia: mężczyźni 66, kobiety 73
Języki: hiszpański
Religie: katolicka (oficjalnie popierana przez władze)
Analfabetyzm: 4% mężczyzn i 5% kobiet (1985)
Dochód narodowy brutto: 2700 dolarów na jednego mieszkańca
(1993
ARIZONA";"stan w USA
Powierzchnia: 295 276 km kw.
Stolica: Phoenix
Główne miasta: Tucson, Scottsdale, Tempe
Warunki naturalne: Wyżyna Kolorado na północy i wschodzie, pustynne kotliny i góry na południu
i zachodzie, rzeka Kolorado, Wielki Kanion Kolorado (park narodowy); zapory wodne
Produkty: bawełna, mięso, miedź, molibden, srebro, elektronika i samoloty
Ludność: (1990) 3 665 000, w tym 4,5% Indianie (Apacze, Hopi, Navajo)
Sławni ludzie: Cochise, Wyatt Earp, Geronimo, Frank Lloyd
ARKTYCZNY, OCEAN - ocean otaczający biegun północny.
Powierzchnia: 14 mln km kw.
Z uwagi na to, że wpływają do niego rzeki syberyjskie i północnoamerykańskie, stosunkowo niski jest jego
stopień zasolenia; woda też względnie szybko zamarza.
W skład Oceanu Arktycznego wchodzą:
1. Morze Beauforta u wybrzeży Kanady i Alaski; nazwa od brytyjskiego admirała F.Beauforta; wydobycie
ropy w miesiącach zimowych; szlak migracji wielorybów
2. Morze Grenlandzkie pomiędzy Grenlandią a Spitsbergenem
3. Morze Norweskie pomiędzy Grenlandią a Norwegią
4. Morze Barentsa zasobne w złoża ropy naftowej i gazu ziemnego; dawna granica morska stref NATO i
Układu Warszawskiego
5. Morze Karskie znane z fatalnej pogody, przezywane ,,wielką lodową celą
6. Morze Łaptiewów w okolicach półwyspu Tajmyr
7. Morze Wschodniosyberyjskie i Morze Czukockie pomiędzy Rosją a USA; Czukcze na
północno-wschodniej Syberii dopiero w latach 30-tych zaakceptowali sowieckie rządy.
Ocean Arktyczny stanowi obszar penetrowany przez nuklearne okręty podwodne, jednocześnie jednak jest
miejscem współpracy Rosji i mocarstw zachodnich w dziedzinie wydobycia ropy naftowej i gazu
ziemnego.
ARLES - miasto w południowej Francji, na lewym brzegu Rodanu.
Ludność: (1990) 53 000.
W okolicy uprawa drzew i krzewów owocowych, m.in. winorośli.
Zabytki z czasów rzymskich, w tym amfiteatr z 25 000 miejscami i romańska katedra.
W mieście tym tworzył malarz Vincent van
Gogh.
ARMENIA - państwo w południowo-zachodniej Azji
Powierzchnia: 29 800 km kw.
Stolica: Erewan
Główne miasta: Kumairi
Warunki naturalne: kraina górzysta, zalesiona
Ustrój polityczny: republika
Produkty eksportowe: miedź, molibden, bawełna, jedwab
Ludność: (1997) 3 731 000 (Ormianie 90%, Azerowie 5%, Rosjanie 2%, Kurdowie 2%)
Waluta: dram
Języki: ormiański
Religia: chrześcijaństwo ormiańskie
Dochód narodowy brutto: 660 dolarów na 1 mieszkańca
(1993
ARUBA - wyspa w Ameryce Środkowej, w południowo-zachodniej części Małych Antyli,
autonomiczne terytorium Holandii
Powierzchnia: 193 km kw.
Ludność: (1989) 63 000
Historia: Aruba stanowiła do 1986 część Antyli
Holenderskich.
Arystofanes - (ok. 445 - ok. 385 r. p.n.e.)
Komediopisarz grecki. W swoich utworach krytykował przywary społeczeństwa ateńskiego,
opisywał postacie życia publicznego, np. Sokratesa, Sofoklesa, Eurypidesa. Do znanych dziś
jego utworów należą: "Plutos", "Zaby", "Gromiwoja".
Arystoteles - (384 - 322 r. p.n.e.)
Słynny filozof grecki, najwszechstronniejszy myśliciel i uczony starożytności, uczeń Platona.
Zajmował się wieloma dziedzinami nauki, m.in. etyką, polityką, biologią, psychologią, logiką oraz
poetyką i retoryką. Dwa jego dzieła: "Poetyka" i "Retoryka" odegrały znaczącą rolę w rozwoju
sztuki pisania i mówienia:
- "Poetyka" - nauka zasad poezji (głównie epiki i dramatu).
- "Retoryka" - zbiór zasad wymowy.
Wywarły one duży wpływ na późniejszych twórców, a zwłaszcza na autorów klasycystycznych.
Arystoteles jest twórcą metafizyki (z grec. "meta fisika" - "po fizyce", ponieważ wykład tej nauki
następował po fizyce), czyli nauki filozoficznej o bycie. Stworzył system filozoficzny zwany
arystotelizmem, w którym przyjął rozumowy sposób dowodzenia swoich tez. Stworzył koncepcję
ontologiczną (dotyczącą bytu), według której każda rzecz jest bytem, stworzonym z biernej
materii (tworzywa) i formy, kształtującej materię. Arystoteles sformułował klasyczną definicję
prawdy, związaną z materialistyczną tezą o obiektowości świata. Pojmował on świat
dialektycznie - postawił tezę o zmienności bytu i wielości form ruchu. Zapoczątkował empiryczne
(doświadczalne) metody badań przyrodoznawczych. Stworzył podstawy rozwoju wielu nauk
szczegółowych (np. biologii i logiki). Był rzecznikiem demokracji, stworzył naukę o państwie.
Zajmował się także zagadnieniami etycznymi. W oparciu o jego naukę oraz filozofię św. Tomasza
z Akwinu w Średniowieczu została stworzona specjalna metoda naukowa zwana scholastyką.
ASTRACHAŃ - miasto obwodowe w Rosji, w delcie Wołgi,
Ludność: (1989) 510 000.
W dawnych czasach stolica tatarskiego chanatu, miasto przeszło w ręce Rusinów w XVI wieku.
Główny port rybacki nad Morzem
Kaspijskim
ASUAN - miasto w Górnym Egipcie.
Ludność: (1985) 185 000.
W jego okolicy wielka tama, wybudowana w latach 196070, dzięki której nie dochodzi do okresowych
wylewów Nilu.
ASYŻ (Assisi) - (Assisi), miasto we Włoszech.
Ludność: (1981) 25 000.
Urodził się tu święty Franciszek, który pochowany jest w miejscowym klasztorze franciszkanów,
wybudowanym w 1253
ATENY - (greckie Athine) stolica Grecji i starożytnej Attyki.
Ludność: (1991) 772 000.
Miasto oddalone jest o kilka km od słynnego starego portu w Pireusie; wybudowane wokół skalistego
wzgórza zwanego Akropolem (170 m).
Miasto jest w poważnym stopniu zanieczyszczone i ma najniższy procent terenów zielonych (4%) ze
wszystkich stolic europejskich.
Ateny leżą na południu centralnej równiny Attyki, zasilanej wodą z górskich strumieni.
Zabytki dawnej kultury greckiej, np. Partenon, świątynia Ateny; agora (rynek), teatr Dionizosa, łuk
Hadriana, świątynia Zeusa Olimpijskiego, stadion z marmuru (wybudowany około 330 p.n.e. i
odrestaurowany w 1896).
Historia: miejsce, w którym dziś znajdują się Ateny, zostało po raz pierwszy zasiedlone około
3000 lat p.n.e. Ateny stały się stolicą zjednoczonej Attyki 700 lat p.n.e. W 480 p.n.e. zostały podbite i
zniszczone przez Persów. Za czasów Peryklesa były głównym ośrodkiem politycznym i kulturalnym Grecji.
Po śmierci Aleksandra Wielkiego nieco podupadły, rozkwitając ponownie w VI wieku n.e., kiedy to
powstały tu liczne szkoły, zamknięte później przez cesarza Justyniana. W latach 14581833 pod okupacją
turecką. W 1834 wybrane stolicą nowożytnej
Grecji
Atlanta - stolica i największe miasto stanu Georgia w USA.
Ludność: (1990) 395 000, zespół miejski 2 800 000.
Założone w 1837 i częściowo zniszczone przez generała Shermana w 1864. Do 1845 nosiło nazwę
Terminus.
Siedziba firmy Coca-Cola.
Miasto letnich Igrzysk Olimpijskich w 1996.
Pomnik bohaterów wojsk
konfederackich.
ATLANTYCKI, OCEAN - (Atlantyk), Ocean oddzielający Europę i Afrykę od obu
Ameryk. Nazwa jego wzięła się zapewne od legendarnego, zaginionego kontynentu zwanego Atlantydą
(który jakoby pogrążył się w falach morskich około 9600 lat p.n.e.).
Powierzchnia: 81 500 000 km kw., a wliczając Ocean Arktyczny i morza Antarktyki 106 200 000
km kw.
Średnia głębokość: 3000 m; głębina Milwaukee w rowie oceanicznym Puerto Rico ma 8648 m.
Czynne wulkany na dnie oceanu.
AUGUSTÓW";"miasto w północno-wschodniej Polsce, w województwie suwalskim, nad
Nettą (dopływ Biebrzy), na skraju Puszczy Augustowskiej.
Ludność: (1994) 29 500.
Uzdrowisko, ośrodek turystyczno-wypoczynkowy.
Przemysł drzewny, obuwniczy, tytoniowy.
Prawa miejskie od 1557.
AUSTRALIA - (Związek Australijski), państwo w Australii i Oceanii
Powierzchnia: 7 682 300 km kw.
Stolica: Canberra
Główne miasta: Adelaide, Brisbane, Darwin, Melbourne, Perth, Sydney
Warunki naturalne: najmniejszy, najbardziej płaski i suchy z kontynentów (40% obszaru w strefie
tropikalnej, 1/3 pustynna); Wielka Pustynia Piaszczysta, Pustynia Gibsona, Wielka Pustynia Wiktorii,
Pustynia Simpsona. Na wschodzie Alpy Australijskie (Góra Kościuszki, 2228 m, najwyższy szczyt
Australii). Na południowym-wschodzie żyzny region zasilany wodami rzek Darling, Lachlan i Murray. We
wnętrzu kontynentu rzeki sezonowe, na południu jezioro Eyre. Około 75% australijskich lasów tropikalnych
wycięli pod uprawę europejscy osadnicy w XIX wieku.
Terytoria zamorskie: Norfolk, Wyspa Bożego Narodzenia, Wyspy Kokosowe, Terytorium Wysp
Morza Koralowego, Australijskie Terytorium Antarktyczne.
Flora i fauna: unikatowe gatunki zwierząt: kangur, koala, diabeł tasmański; około 800 gatunków
ptaków, np. papugi, emu, czarny łabędź. Rzadkie gatunki przetrwały dzięki oddaleniu Australii od innych
kontynentów
Głowa państwa: królowa brytyjska Elżbieta II, od 1952 reprezentowana przez gubernatora
generalnego
Ustrój polityczny: państwo federalne, formalnie monarchia konstytucyjna
Partie polityczne: Australijska Partia Pracy (umiarkowani lewicowi centryści), Partia Liberalna
Australii, Partia Narodowa Australii (centryści, pragnący separacji od metropolii)
Produkty eksportowe: Australia jest największym światowym eksporterem owiec i wełny;
ponadto diamenty, aluminium, węgiel kamienny, ołów, cynk, zboże, wołowina, baranina, cukier, nikiel
(drugie miejsce w światowej produkcji niklu), rudy żelaza. Głównymi partnerami handlowymi Australii są
Japonia, USA i państwa Unii Europejskiej
Waluta: dolar australijski
Ludność: (1997) 18 098 000; przyrost naturalny 1,5%
Średnia długość życia: mężczyźni 75, kobiety 80 lat
Języki: angielski
Religie: anglikanie 26%, inni protestanci 17%, katolicy 26%
Analfabetyzm: (1988) 1,5%
Dochód narodowy brutto: 17 500 dolarów na jednego mieszkańca
(1993)
AUSTRIA - państwo w środkowej Europie
Powierzchnia: 83 845 km kw.
Stolica:Wiedeń
Główne miasta: Graz, Linz, Salzburg, Innsbruck
Warunki naturalne: kraj górzysty, Alpy na zachodzie i południu, niżej położone, gęściej
zamieszkane tereny na wschodzie.
Problemy środowiska naturalnego: Hainburg, jeden z najstarszych lasów zachowanych w
Europie, zagrożony projektowaną budową zapory w jego pobliżu (realizacja projektu zawieszona w 1990)
Głowa państwa: Thomas Klestil od 1992
Szef rządu: Franz Vranitzky od 1986
Ustrój polityczny: republika związkowa
Partie polityczne: Socjaldemokratyczna Partia Austrii (demokratyczni socjaliści), Austriacka
Partia Ludowa (umiarkowani centryści), Zjednoczenie Zielonych Austrii, Zieloni Zielona Alternatywa
(radykalni ekolodzy)
Produkty eksportowe: drewno, artykuły włókiennicze, żelazo i stal, papier, maszyny, produkty
spożywcze
Waluta: szyling austriacki
Ludność: (1997) 8 112 000; przyrost naturalny 0,1%
Średnia długość życia: mężczyźni 70, kobiety 77 lat
Języki: niemiecki
Religie: katolicka 85%, protestancka 6%
Analfabetyzm: 2% (1983)
Dochód narodowy brutto: 23 510 dolarów na jednego mieszkańca
(1993
AVIGNON - miasto w południowej Francji, w Prowansji, na północny-zachód od Marsylii.
Ludność: (1990) 90 000.
W przeszłości ważne miasto galijskie i rzymskie.
XII-wieczny most, XIII-wieczna katedra, XIV-wieczne mury.
Dawna siedziba papieży (Avignon było posiadłością papieską od XIV do XVIII
wieku).
AZERBEJDŻAN - państwo w południowo-zachodniej Azji
Powierzchnia: 86 600 km kw.
Stolica: Baku
Główne miasta: Giandża (dawniej Kirowabad), Sumgait
Warunki naturalne: góry Kaukaz, pustynia, wybrzeże Morza Kaspijskiego
Głowa państwa: Gajdar Alijew od 1993
Szef rządu: Artur Rasizade od 1996
Ustrój polityczny: republika
Partie polityczne: Komunistyczna Partia Azerbejdżanu, Muzułmańska Partia Demokratyczna,
Nowy Azerbejdżan
Produkty eksportowe: ropa naftowa, żelazo, miedź, owoce, bawełna, jedwab, dywany
Ludność: (1997) 7 614 000 (83% Azerowie, 6% Rosjanie, 6% Ormianie)
Religie: tradycyjny szyityzm
Dochód narodowy brutto: 730 dolarów na 1 mieszkańca
(1992)
AZJA";"największa część świata zajmująca 1/3 ogólnej powierzchni lądowej Ziemi
Powierzchnia: 44 000 000 km kw.
Największe miasta: (ponad 6 mln mieszkańców) Tokio, Szanghaj, Osaka, Pekin, Seul, Kalkuta,
Bombaj, Dżakarta, Bangkok, Teheran, Hongkong, Delhi, Karaczi, Czungcing, Manila, Tiencin, Czengtu,
Stambuł, Tajpej, Madras
Główne rzeki: (ponad 3000 km długości) Jangcy, Huang-ho, Ob, Irtysz, Amur, Lena, Mekong,
Jenisej
Jeziora: Morze Kaspijskie (największe jezioro świata), Morze Aralskie, Bajkał (najgłębsze jezioro
świata)
Pustynie: Gobi, Syryjska, Ar-Rab al-Chali
Najwyższy szczyt: Mount Everest (8872m), najwyższy szczyt świata
Depresje: Morze Martwe (404 m poniżej poziomu morza), najgłębsza depresja na świecie
Główne elementy geograficzne: Azja, leżąca na wsch. półkuli, rozciąga się od kręgu polarnego
niemal aż do równika i zajmuje większą część Eurazji. Tę część świata, posiadającą najwyższe góry na
ziemi oraz największe zbiorniki wody śródlądowej, można podzielić pod względem geograficznym na pięć
części:
1) centrum lądu otoczone wysokimi łańcuchami górskimi, rozciągającymi się we wszystkich kierunkach
(Himalaje, Karakorum, Hindukusz, Pamir, Tien-szan, Ałtaj)
2) część zachodnią (w tym góry Elburs, Taurus, Kaukaz), obejmującą terytoria Afganistanu, Iranu,
północnego Iraku, Armenii i Turcji
3) nizinne obszary Turkiestanu oraz Syberię, rozciągającą się aż do Oceanu Arktycznego i obejmującą na
północy znaczne obszary stale skute lodem; azjatycka część Rosji jest obszarem w znacznej części
porośniętym tajgą
4) żyzne i gęsto zaludnione niziny i równiny Korei, Chin i Indochin oraz wyspy Japonii
5) południowe wyżyny terytoriów arabskich oraz żyzne równiny w dorzeczach Eufratu, Tygrysu, Indusu,
Gangesu, i Brahmaputry
Klimat: bardzo zróżnicowany; centralna część kontynentu surowe zimy i gorące lata. Na
obszarach nadmorskich strefa monsunów (południowo-wschodnia Azja, Chiny, Japonia)
Produkty: 46% światowej produkcji zbóż (w tym 91% stanowi ryż); owoce mango (Indie); orzeszki
ziemne (Indie, Chiny); 84% światowej produkcji kopry (Filipiny, Indonezja); 93% światowej produkcji
kauczuku (Indonezja, Malezja, Tajlandia); tytoń (Chiny); 95% światowej produkcji juty (Indie, Bangladesz,
Chiny); bawełna (Chiny, Indie, Pakistan); jedwab (Chiny, Indie); ryby (Japonia, Chiny, Korea, Tajlandia);
45% światowego wydobycia cyny (Malezja, Chiny, Indonezja); ropa naftowa (Arabia Saudyjska jest
największym producentem światowym)
Ludność: (1992) 3,3 mld; największe skupisko ludzi na świecie znajduje się w
południowo-wschodniej części Azji; w ciągu ostatniego półwiecza państwa azjatyckie zdołały nieco
wyhamować stopę przyrostu naturalnego. Ocenia się, że w 2000 Azję zamieszkiwać będzie ponad 3,5 mld
ludzi
Języki: chiński, japoński na wschodzie; języki indoirańskie (hindi, urdu, perski) w południowej Azji;
mongolski, turecki w środkowej i zachodniej Azji, języki semickie (arabski, hebrajski) na
południowym-zachodzie
Religie: wielkie światowe religie zrodziły się właśnie w Azji judaizm i chrześcijaństwo na Bliskim
Wschodzie, islam w Arabii, buddyzm i hinduizm w Indiach, konfucjanizm w Chinach i szintoizm w
Japonii
AZOWSKIE MORZE - śródlądowe morze w Europie, stanowi zatokę w
północno-wschodniej części Morza Czarnego, pomiędzy Ukrainą a Rosją.
Powierzchnia: 37 555 km kw.
Główne porty: Rostow nad Donem, Kercz,
Taganrog.
azymut - w astronomii, odległość obiektu na wschód wzdłuż horyzontu, mierzona od północy pomiędzy południkiem astronomicznym (linią biegnącą przez środek nieba oraz zenit i nadir) a kołem na nieboskłonie zawierającym ciała niebieskie, których pozycję się ustala.
Architektura gotycka - Dominikanie i franciszkanie rozpoczynają budowę kościołów i klasztorów w Polsce na wielką skalę, a budują z cegły w nowym stylu gotyku. Z pierwotnego kościoła krakowskich dominikanów, który wzniesiono około r. 1226, zachowały się tylko ślady. Doszedł nas jednak dość dobrze kośc. dominikanów w Sandomierzu; choć styl jego w szczegółach jest więcej romański niż gotycki, jednak zasady gotyku, lekkość i subtelność, oraz koronkowy charakter ornamentu i doskonałe zastosowanie cegły każe nam zaliczyć kościół ten do gotyckiej architektury.
Franciszkańskie kościoły mają na ogół jedną nawę i nawę poprzeczną z kaplicą wydłużoną, nie mają zaś wież. Kościoły w Krakowie, Kaliszu i Gnieźnie, wszystkie z XIII. w., zachowały niejeden szczegół z pierwotnej budowy. Franciszkańskie kościoły z XIII. w. w Nowym i Starym Sączu, oba z ciosu, uległy zniszczeniu u schyłku XIX. wieku. Miały one już system gotycki więcej wyrobiony. Kośc. benedyktynek w Staniątkach należy do typu franciszkańskich budowli, podobnie jak częściowo dochowany kośc. dominikanów w Oświęcimiu. Kośc. franciszkanek w Zawichoście, z kamienia i cegły, jest już doskonale rozwiniętą franciszkańską budowlą. Nawa główna ma belkowany pułap, ale do budowy prezbiterjum wprowadzono ostrołukowe sklepienie. W skromnym klasztorze, wzniesionym obok kościoła, formy romańskie występują przy formach gotyckich.
Na wielką skalę gotyk rozwijać się począł w Polsce dopiero w XIV. w i e k u . Ruch ten wyszedł z Krakowa, a pierwszą budowlą nawskroś gotycką była wzniesiona z ciosu i cegły k a t e d r a n a W a w e l u . Wydłużone prezbiterjum i nawa obiegająca, wzorowana na francuskich kościołach, zostały tu wprowadzone po raz pierwszy, podobnie jak wieniec kaplic symetrycznie rozłożonych. Budowa trwała od roku 1322 do 1346. Sklepienie z żebrami i zwornikami jest już czysto gotyckie. System budowania tych sklepień, właściwych krakowskiemu gotykowi, tu się wytworzył. Zamiast łuków przypornych do podparcia sklepień użyto szkarp przypartych do filarów wewnątrz kościoła, a ponad dachami uwydatniających się nazewnątrz.
K o ś c i ó ł N . P . M a r j i w K r a k o w i e , w zrębie swym dzieło XIV. wieku, jest najokazalszą budowlą gotycką w Polsce. Widzimy tu trzy nawy z wydłużonem, pięknem prezbiterjum, wielobocznie zamkniętem, i dwiema wieżami z frontu. Za materjał użyto cegły, kamieniem posługując się tylko tu i ówdzie. Chór był ukończony w r. 1384. Sklepienie nawy głównej budował mistrz Wernher z Pragi, sklepienie to jednak 1442 r. runęło i w tym samym roku nowe sklepienie wzniósł Czipser, mieszkaniec Kazimierza. Tylko północna wieża wykonana została w epoce gotyku, ma też bardzo piękny hełm gotycki.
Kościół augustjanów na Kazimierzu stanął w XIV. w. już w wyrobionym w Krakowie stylu. Kaplice i krużganki klasztorne oraz szczegóły architektoniczne częścią z XIV., częścią z XV. w., odznaczają się bogactwem i organicznie przaprowadzonem rozczłonkowaniem. Kośc. farny miasta Kazimierza, kośc. Bożego Ciała, z końca XIV. i początków XV. w., jest pokrewny kośc. św. Katarzyny.
Z budowlami temi wiążą się: k a t e d r a g n i e ź n i e ń s k a z XIV. w., później przekształcona, kościół i klasztor paulinów w Beszowej w latach 1407 do 1421, kośc. w Łapczycy pod Bochnią, kośc. we Czchowie, w Skalmierzu i Bożęcinie, fara w Krośnie, kolegjata w Nowym Sączu, kośc. w Ruszczy pod Krakowem, w Drzewicy w Opoczyńskiem, w Radomiu, w Bochni, w Rzeszowie, Bolechowicach pod Krakowem, w Piasku Wielkim pod Wiślicą i inne, mniej lub więcej przebudowane.
Architektura romańska - W polskiej architekturze tych czasów widzimy te same dwa typy budowania kościołów, jakie były podówczas rozpowszechnione, t. j. typ bazylikowy i typ dośrodkowy. T y p b a z y l i k o w y zaznaczył się w różnych objawach, od skromnych małych kościółków począwszy aż do rozwiniętych budowli trójnawowych o dwóch chórach z apsydami, kryptami i nawami poprzecznemi, emporami i wieżami. K o ś c i o ł y d o ś r o d k o w e okrągłe były także rozmaite. Rozwinęła się zaten w stylu romańskim także w Polsce różnorodność planów i form.
Najstarsze kościoły wzniesione w Gnieźnie i Poznaniu za panowania Mieszka I. i Bolesława Chrobrego były zapewne d r e w n i a n e , nie zachowało się bowiem po nich ani śladu. Wznoszono je prawdopodobnie na wzór współczesnych niemieckich kościołów romańskich. Tak samo budynki świeckie i książęce grody stawiano zrazu z drzewa.
Kościoły m u r o w a n e z kamienia pojawiły się dopiero za Kazimierza Odnowiciela, który, przybywszy z benedyktynami archidiecezji kolońskiej i obrawszy sobie za stolicę K r a k ó w , rozpoczął ruch budowlany w Polsce. Kościołom nadawał wezwania świętych, czczonych w archidiecezji kolońskiej, a więc św. Feliksa i Adaukta, św. Leonarda, św. Gereona i N. P. Marji. Kośc. św. Feliksa i Adaukta na Wawelu ma plan umiejętnie obmyślony, przedstawiający formę krzyża o ramionach zaokrąglonych, wykonanie jednak tego pięknego planu było nieporadne i nieudolne. Zaokrąglenia ramion krzyża są charakterystyczną formą dla budowli kolońskich tego czasu. Budową dośrodkową, o planie jeszcze umiejętniej obmyślanym a nawet kunsztownym, był kośc. na Ostrowie jeziora Lednicy pod Gnieznem, wzniesiony jako kaplica zamkowa. Technika budowy jest tu staranniejsza niż w kośc. św. Feliksa i Adaukta, kamienie są obrobione w kostkę i układają się w równoległe warstwy. Dalszym przykładem dośrodkowego kośc. o skromnym planie jest kośc. św. Jana Chrzciciela w Grzegorzowicach (pow. opatowski), podobny formą do okrągłego kośc. pod tem samem wezwaniem na Wyszehradzie w Czechach.
Najstarszy kościół bazylikowy, z którego doszła do nas tylko część murów i dwie kolumny, to pierwotny kośc. św. Leonarda na W a w e l u , wzniesiony przez Kazimierza Odnowiciela, następnie kośc. św. Gereona z tych samych czasów, z którego niedawno odkryto na Wawelu ruiny. Obszerny ten kościół miał trzy nawy, chór z apsydą i nawą poprzeczną, kryptę i niezawodnie dwie wieże od frontu. Nawa poprzeczna posiadała od wschodu apsydy, a z boku każdej z apsyd empory. Nie było tu sklepienia, tylko drewniany strop, jedynie krypta i konchy apsyd były sklepione. Kościół był obwarowany i łączył się z klasztorem. Widzimy, że styl romański wystąpił tu już w całej okazałości. W budowli benedyktynów w T y ń c u zachowały się z czasów Kazimierza Odnowiciela pogrążone w ziemi ruiny.
Atmosfera - Kula ziemska jest otoczona powłoką gazową, nazwaną atmosferą. Jest to mieszanina gazów, o stałym składzie do około 100 km od powierzchni Ziemi, nazwana powietrzem. Skład suchego powietrza jest następujący:
Nazwa gazu % objętości:
azot 78,08 ,
tlen 20,95 ,
argon 0,93 ,
dwutlenek węgla 0,03 ,
krypton, ksenon, neon, hel, wodór, ozon i inne gazy 0,01 ,
W powietrzu znajdują się ponadto składniki i domieszki w zmiennej ilości. Jest to para wodna, a także dwutlenek węgla, którego ilość miejscowo może być większa niż normalnie.
W powietrzu znajdują się też zanieczyszczenia, które są zarówno pochodzenia naturalnego (morskie, lądowe, wulkaniczne, roślinne), jak i antropogenicznego (pyły i gazy).
Domieszki zawarte w atmosferze mają bardzo duże znaczenie dla wielu zachodzących tu procesów, np. para wodna chroni kulę ziemską przed nadmiernym wypromieniowaniem ciepła, tworząc tzw. efekt cieplarniany. Do efektu tego przyczynia się także dwutlenek węgla. Znajdujące się w atmosferze pyły stanowią jadra kondensacji, na których skrapla się para wodna, tworząc chmury i mgły. Zanieczyszczenia pyłowe ograniczają dopływ promieniowania słonecznego do powierzchni Ziemi. Pyły i gazy mogą przyczyniać się do powstawania smogu - mieszaniny mgły i dymu ("smog londyński") lub tzw. smogu fotochemicznego, tworzącego się pod wpływem promieniowania słonecznego w powietrzu silnie zanieczyszczonym spalinami z silników samochodowych.
|
